مقدمه:

نظر به اینکه تاکنون در رابطه با سازمان بین المللی هواپیمایی کشوری( ICAO)در نشریات اطلاعاتی منتشر نگردیده است به بهانه سالروز جهانی هواپیمایی کشوری (۱۶آذر/هفتم دسامبر)بر آنیم تا به منظور تنویر افکار عمومی نسبت به این سازمان مروری داشته باشیم 

برتاریخچه و لزوم تشکیل آن در جهان و  ایران .تاریخچه و تشکیلات سازمان بین المللی هواپیمایی کشوری (ICAO ):                                               

۱)لزوم هماهنگی بین المللی در حمل ونقل هوایی:

با نگاهی به تاریخچه هواپیمایی میبینیم که چگونه ظرف ۳۰ سال از ۱۸۷۳ با سفر بدور دنیا با داستان های ژول ورن و فینیس فاگ در هشتاد روز تا اولین پرواز بشر با وسیله ای سنگین تر از هوا در ۱۹۰۳توسط افسانه پرواز به واقعیت گرائید و اینکه چگونه ظرف یکصد سال پس از افسانه ژول ورن بشر با سرعت صوت دور دنیا را  بسیار کمتر از ۸۰ روز طی کرد.

 در سال های اول قرن بیستم با انجام چند پرواز تاریخی نه تنها از یک کشور به کشور دیگر بلکه از یک قاره به قاره ای دیگر طبیعت بین المللی بودن هواپیمایی آشگار گشت و معلوم شد که برای استفادهاز هواپیما در حملو نقل هوایی احتیاج مبرمی به هماهنگی و تشریک مساعی بین کشور ها وجود دارد .

بسیار طبیعی است. تحول عظیمی که از آن زمان تا کنون در صنعت حمل ونقل هوایی در زمینه های مسافر بار و توسعه و تجهیز فرود گاه ها و راههای هوایی و تردد پرواز ها در حریم سایر کشور ها ایجاد شده است همراه با خود مسائل منطقه ای و بین المللی متعددی ایجاد نموده است . چرا که مقررات و تشریفات گمرکی گذرنامه ارزی بهداشت و قرنطینه و مقررات فنی و عملیاتی کشور ها با کشور ها با یکدیگر متفاوت هستند. از طرفی هماهنگی تکنیک ها و مقررات و تبادل اطلاعات علمی و فنی مربوط به امور هواپیمایی و مسائلمربوط به تجهیزات و خدمات پشتیبانی کننده از آن کارهایی نیستند که کشور ها نتوانند در همه زمینه ها بطور دوجانبه انجام دهند . این امور همراه با مسائل غامص دیگری همچون لزوم رعایت هماهنگی و یکنواختی در ساختن فرود گاه ها و تجهیزات مربوط به آن مقررات فنی مربوط به ایمنی پرواز ها و مسائل حقوقی و بازرگانی حمل و نقل هوایی هماهنگی بین المللی را ضروری میسازد.

۲) امضای پیمان شیکاگو :

نیاز مبرم به هماهنگی ها و همکاری های بین المللی در امور مختلف هواپیمایی کشوری موجب گردید کهگروهی از کشور های جهان (۵۲کشور)در سال۱۹۴۴برای تهیه منشوری بین المللی گرده هم آمده پس از ۵هفته بررسی و تبادل نظر پیمان بین المللی هواپیمایی کشوری را که بمناسبت محل بر گزاری کنفرانس مزبور به پیمان شیکاگو  (Chicago Convention) معروف شده است به تحریر در آوردند. با نگاهی به مقدمه پیمان شیکاگو اهداف و الزامات اشاره شده در بالامورد تاکید قرار می گیرد :

"نظر به اینکه پیشرفت و توسعهءهواپیمایی بین المللی در آینده میتواند منشاءکمک به ایجاد مودت و حسن تفاهم و تحکیم روابط حسنه و حفظ آن در بین الملل و افراد جهان باشد و یا بر عکس عدم استفاده صحیح از آن ممکن است امنیت عمومی را متزلزل ساخته به مخاطره اندازد و نظر به اینکه جلوگیری از اختلاف توسعه همکاری بین کشور های امضا کننده این پیمان میباشد لذا برای اینکه سرویسهای هواپیمایی بین المللی کشوری بر اساس تساوی حقوقی بهره برداری با اصول صحیح و مقرون به صرفه تاسیس و تشکیل گردید دول امضا کننده آن موافقت خود را نسبت به پاره ای از اصول و ترتیبات  اعلام داشته برای نیل بدین اهداف اقدام به عقد پیمان نموده اند ."

۳)تشکیل سازمان بین المللی هواپیمایی کشوری (ICAO) :

پیمان شیکاگو مشتمل بر ۹۶ماده است . حقوق و آزادیهای کشور های عضو و محدودیتها و وظایف آنان را در قبال حمل و نقل هوایی بین المللی تعیین نموده است و امور مهمی از جمله لزوم تهیه و تصویب مقررات و دستور العمل های یکنواخت بین المللی در کلیه بخش های هواپیمایی کشوری نظیر : امور فنی عملیاتی  حقوقی امنیت پرواز در فرودگاه ها و راهای هوایی بین المللی تهسیلات امور مسافر و نیز در بخشهای گمرک گذر نامه قرنطینه و غیره پیش بینی نموده بنحوی که بر اساس هماهنگی بین کشور های جهان با رعایت روشها و مقررات سهل و یکنواخت ایمن و مقرون به صرفه بتوان از مزیت سرعت در حمل ونقل هوایی استفاده نمود . بدهی است اجرای پیمان شیکاگو با اهداف مهم و وسیعی مانند آنچه اشاره شد احتیاج به سازمان خاصی دارد که بتواند بر اساس اصول  توافق شده ای در اجرای پیمان نظارت نمود   نموده اموری مانند مطالعه و تحقیق و تهیهء مقررات و دستور العمل های یکنواخت بین المللی را انجام دهد. با توجه به نیاز مزبور و بر اساس ماده ۴۳ پیمان شیکاگو سازمان بین المللی هواپیمایی کشوری در تاریخ چهارم آوریل ۱۹۴۷ رسما کار خود را آغاز نمود .

قابل توجه است که در زمان امضای پیمان شیکاگو (۱۹۴۴)مقرر گردید که هماهنگی های جهانی در امور هواپیمایی کشوری بین المللی پس از تصویب نهایی پیمان با رای حداقل ۲۶ کشور و تا تشکیل سازمان ایکائو توسط سازمان موقتی بین المللی هواپیمایی کشوری ((ایکائو )) (PICAO) با اختیارات مشورتی (Advisory Authority) انجام شود. این سازمان (ایکائو) بمدت ۲۰ ماه فعالیت داشت تا اینکه در 4th.April.1947 "ایکائو" رسما جایگزین گردید.

4) اهداف ایکائو :

ماده 44 پیمان شیکاگو اهداف ایکائو را بشرح زیر تعیین نموده است :هدف و منظور این سازمان آنست که اصول و امور فنی هوانوردی بین المللی را توسعه داده ونسبت به پی ریزی و پیشرفت موضوع حمل و نقل بین المللی حمایت های لازم بهمل آورد تا اینکه :

1- 4) پیشرفت امور هواپیمایی بین المللی در سراسر جان با کمال نظم و بی خطری تامین گردد.

2- 4) از فنون مربوط به طرح ریزی و بکار گیری هواپیما با اهداف صلح جویانه تشویق و ترغیب بعمل آید .

3- 4) از توسعه شرکت های هواپیمایی و فرود گاهی و وسایل هوانوردی جهت هواپیمایی بین المللی کشوری حمایت شود و در این زمینه تقویت و تشویق صورت گیرد .

4- 4)احتیاجات مردمان جهان از حیث تامین بی خطری و  نظم و حسن جریان . مقرون به صرفه بودن امور حمل و     نقل هوایی متفع گردد .

5- 4)از رقابت های بی جهت که موجب زیان  و تضعیف امور اقتصادی است جلوگیری بعمل آید.

6- 4)حقوق کشور های بین المللی کاملا محترم شمرده و هر یک از کشور های عضو پیمان اجازه و فرصت مناسبی برای بکار انداختن شرکت های هوایی بین المللی را داشته باشد .

7- 4)تبعیض بین کشور های عضو پیمان از بین برود .

8- 4)تامین بیخطری پرواز در امور هوانوردی بین المللی توسعه تعمیم یابد .

9- 4)بطور کلی در توسعه و تکامل کلیه جوانب و جهات و امور هوایی بین المللی کشوری ترقی و پیشرفت حاصل گردد .

5) مقر مرکزی ایکائو و دفاتر منطقه ای آن :

ماده 45 پیمان شیکاگو  انتخاب مقر مرکزی ایکائو را محول به تصمیم آخرین  مجمع عمومی سازمان موقت(پیکائو) نمود که بر اساس ماده مزبور و بنا به دعوت دولت کانادا مقر مرکزی ایکائو مونترآل استان کوچک کبک کانادا (Province of Quebec)مستقر گردید .

بر اساس ماده 45 پیمان شیکاگو  مقر مرکزی ایکائو با تصمیم شورای ایکائو (Council) میتواند بطور موقط به محل دیگری انتقال یابد ولی تغییر دائم مقر مرکزی مستلزم رای مجمع عمومی و بر اساس حداقل سه پنجم آرای تعداد کشور های عضو می باشد .

برای اینکه ایکائو بتواند نسبت به رویداد های هواپیمایی کشوری در کلیه مناطق جهان سریعا مطلع گردید و به منظور ایجاد ارتباط سریع و حرفه ای با کلیه کشور ای عضو علاوه بر مقر مرکزی ایکائو تعدادی دفتر منطقه ای (Regional Office) در مناطق مختلف جهان دایر نموده است که هر دفتر دارای تشکیلات و سازمانی مرکب از تعدادی کارشناس رشته های مختلف هواپیمایی می باشد .  تشکیلات وسازمان دفاتر منطقه ای همراه با کل    تشکیلات و سازمان ایکائو هر سال یکبار در مجمع عمومی بررسی و در صورت نیاز تغییر می نماید .

دفاتر منطقه ای عبارتند از :  دفتر آفریقا (در  داکار) دفتر آسیا و حوزه اقیانوس کبیر (در بانکوک)  در اروپا (در پاریس) درفتر خاور میانه و آفریقای شرقی (در قاهره )دفتر آمریکای شمالی و کارائیب (در مکزیکو سیتی) و دفتر آمریکای جنوبی (در لیما) .

6)تشکیلات ایکائو (و نهاد های تصمیم گیری و اجرایی) :  

تشکیلات ایکائو از طرفی شامل نهاد های تصمیم گیری (  مجمع عمومی شورا و کمیته های مختلف)است و از سوی دیگر شامل عوامل اجرایی (یعنی دبیر کل و سایر کارکنان )بشرح زیر می باشند :

مجمع عمومی بالاترین مقام تصمیم گیری در سازمان بین المللی هواپیمایی کشوری بوده و هر سه سال یک بار در اجلاس های عادی تشکیلات ایکائو را بررسی و تصمیمات لازم را در مورد تشکیلات مورد لزوم برای سه سال بعد اتخاذ می نماید .

7)نهادهای تصمیم گیری ایکائو عبارتند از :  مجمع عمومی ( Assembly) و شورا (Council)

8)نهادهای وابسته به شورای ایکائو عبارتند از : 

کمسیون هوانوردیANC  ( Air Navigation Committee)  کمسیون حمل و نقل هوایی

(Air Trasport Committee) کمیته حقوقی   (Legal Committee)  کمیته پشتیبانی مشترک خدمات هوانوردی 

(Committee On joint Support of Services)   کمیته مالی  (Committee Finance)  کمیته دخالت غیر قانونی        

(Committee On Unlawful Interference) .

9)عوامل اجرایی ایکائو (Secretariat) :

منظور از عوامل اجرایی ایکائو دبیر کل و کارکنان تحت امر او هستند که در اداراتمرکزی ایکائو و دفاتر منطقه ای آن (Regional Office) بعنوان کارمند ایکائو مشغول بکار هستند . تشکیلات و سازمان عوامل اجرایی هر سه سال یکبار بر اساس برنامهءکاری آینده ایکائو بررسی و تصویب میگردد .

تشکیلات و وعوامل اجرایی مشتکل از مدیران و کارشناسان و منشی و خدمات امور چاپ و غیره ....بوده و کارشان توسط یک دبیر که از کارشناسان ایکائو است هماهنگ و راهبری میشود وبا مکاتبه گاه بگاه با گردهمایی امور مربوطه انجام میدهند و پس از انجام کار مصوب خود منحل میگردد ونتیجه این گرهها معمولا منجر به ایجاد مقررات بین المللی جدید و یا اصلاح مقررات موجود در انگسها و سایر نشریات تخصصی ایکائو میگردد . بعضی از گروههای کارشناسی و گروهای مطالعتی ایکائو بشرح زیر هستند :

-گروه کارشناسی عملیات پرواز های مبتنی بر دید (VFOP) : پژهشهای بعمل آمده این گروه موجب بهبود مقررات پروازهای با دید (VFR) مندرج در نشریات ایکائو خواهد گردید .

-گروه کارشناسی فاصله از موانع (OCP) : پژوهشهای این گروه عمدتا در مقررات "سند 8168" ایکائو (عملیات هواپیماها )منعکی گردید. این گروه سالهاست که فعال می باشد .

-گروه کارشناسی محموله های خطرناک (DGP) : پژوهشهای این گروه موجب انتشار "ضمیه 18"پیمان شیکاگو میگردد .

- گروه کارشناسی اخذ و پردازش و انتقال اطلاعات کامپیوتری مراقبت پرواز( ADAPT) :نتیجه کا این گروه از نظر تجهیزات الکتریکی عمدا در "انکس 10"و از نظر مقررات مراقبت پرواز عمدا در "انکس 11" و "سند4444" (مقررات مراقبت پرواز) منعکس خواهد گردید . 

-گروه مطالعاتی تعیین مقاومت رویه باندها وسایر محوطه های حرکت زمینی هواپیما ها :نتیجه کار این گروه موجب شکل گیری مقررات جدیدی برای تعیین مقاومت رویه باندها گردیده است که قبلا با واحد LCN بیان می شود و اکنون با واحد PCN/ACN بیان میگردد .

-گروه مطالعاتی تعیین ضوابط بازرسی پروازی دستگاههای کمک ناوبری (Flight Inspection): نتیجه کار این گروه منجر به انتشار "سند شماره 8071" ایکائو گردیده .

تاریخچه تشکیل سازمان هواپیمایی کشوری در ایران :

در سال 1296خورشیدی در اواخر جنگ جهانی اول مردم تهران اولین بار شاهد پرواز هواپیما بر فراز آسمان کشور بودند . باتوجه به اینکه در آن موقع محلی بعنوان فرودگاه وجود نداشت خلبان روسی آنرا در محل وزارت خارجه و شهربانی کنونی تهران به زمین نشاند. بدنبال پیشرفت سریع صنعت نوپای و پر شتاب هواپیمایی و تمایل کشور ها نسبت به استفاده از این تکنولوژی حق انحصاری هواپیمایی در ایران بموجب قانونی در بهمن ماه سال ۱۳۰۴ خورشیدی به شرکت هواپیمایی آلملنی یونکرس واگذار گردید . شعبه شرکت مزبور در سال ۱۳۰۵خورشیدی در ایران افتتاح و ارتباط هوایی بین شهر های مشهد شیراز بندر انزلی و بوشهر برقرار  وبه حمل ونقل مسافر و پست در آسمان کشور پرداخت. در سال ۱۳۱۷ خورشیدی باشگاه خلبانی با ۲۰فروند هواپیما تاسیس شد و در مرداد ۱۳۲۵ هجری شمسی اداره کل هواپیمایی کشوری توسط دولت تشکیل گردید و یکسال بعد این اداره به فرودگاه مهرآباد منتقل گردید.

با تصویب قانون هوپیمایی کشوری در تاریخ ۲۸تیر ماه ۱۳۲۸شمسی در مجلس وقت اداره کل هواپیمایی کشوری زیر نظر وزارت راه قرار گرفت.در سال۱۳۵۳خورشیدی اداره مذکور تحت عنوان سازمان هواپیمایی کشوری زیر پوشش وزارت جنگ قرار گرفت و مجددا در ۲۶اسفند ۱۳۵۷خورشیدی و با تصویب شورای انقلاب به وزارت راه و ترابری ملحق گردید .

از سالهای ابتدایی پیدایش حمل و نقل هوایی در کشور و تاسیس  سازمان هواپیمایی کشوری فعالیتهای هوانوردی از جمله اعمال حاکمیت بر مجموعه صنعت حمل و نقل هوایی تدوین استانداردهای هوانوردی و نظارت بر ایمنی پرواز ها و عملکرد فرودگاهها به عهده سازمان هواپیمایی کشوری بوده و از طرف دیگر فعالیتهای مربوط به حمل و نقل هوایی بار و مسافر در اختیار شرکتهای هواپیمایی قرار داشته است . این شرکتها مسئولیت تدارک هواپیما از طریق خرید یا اجاره و حمل و نقل مسافر و بار در مسیر های پروازی داخلی و بین المللی را یعهده دارند .

از طرفی بمنظور افزایش فعالیتهای اقتصادی در شبکه فروددگاهی کشور وظایف مربوط به ساخت توسعه اداره و نگهداری فرودگاه ها از سازمان هواپیمایی کشوری جدا و در اختیار "شرکت فرودگاه های کشور " قرا گرفته است .

سازمان هواپیمایی کشوری از تاریخ30 /4/1328 به عضویت سازمان جهانی هواپیمایی کشوری ایکائو ICAO)) در آمده و به عنوان نماینده رسمی دولت جمهوری اسلامی ایران در ایکائو به تدوین و اجرای مقررات جهانی اهتمام دارد .

Internationl Civil Aviation Organization:ICAO

Previous Internationl Civil Aviation Organization:PICAO

Vious Flight rules Operations Pannel:VFOP

Obstacle Clearance Pannel:OCP

Dangerous Goods Pannel:DGP

ATS Data Acquisition Processing and Transfer:ADAPT